Ljísmyndir hér fyrir ofan:
Kristján Kristjánsson

Þróun byggðar á Akureyri

Á Akureyri hefur íbúum fjölgað jafnt og þétt undanfarna áratugi. Nokkuð hægði á fjölgun á níunda áratugnum þegar bakslag kom í iðnaðarstarfsemi í bænum en á síðustu árum hefur fjölgunin aftur náð sér á strik, e.t.v. með eflingu Háskólans á Akureyri.

Með auknum íbúafjölda hafa ný hverfi verið byggð í vaxandi fjarlægð frá miðbænum en íbúum hefur ekki fjölgað í miðbænum sjálfum – frekar að fjölgun í úthverfum hafi verið á kostnað íbúafjölda í miðbænum. Jafnframt nýjum hverfum hafa orðið til litlir þjónustukjarnar nær íbúðarhverfunum og erindum bæjarbúa í miðbæinn hefur fækkað. Þetta er sama þróun og orðið hefur mjög víða annars staðar þar sem miðbæjum hefur hnignað með tilkomu dreifðra íbúðarhverfa.

Á seinni árum hefur áhugi á að efla miðbæi vaxið enda eru fyrir því ýmsar veigamiklar ástæður. Í fyrsta lagi verða líflausir miðbæir að fremur dapurlegum stöðum þótt íbúarnir vilji leita þangað eftir sameiginlegum forsendum bæjarlífsins og ferðamenn komi þar við í leit að kjarna mannlífsins. Í öðru lagi má greina aukinn áhuga á þéttri byggð þar sem íbúar eiga nánara samfélag. Þetta á einkum við um barnlausar fjölskyldur, t.d. ungt fólk sem vill vera í hringiðu mannlífsins og eldra fólk sem tekur nábýli og nálægð við þjónustu fram yfir stórar og stakstæðar húseignir. Í þriðja lagi má færa fyrir því rök að þétt byggð sé umhverfisvænni en sú dreifða, þar sem meiri áhersla er lögð á göngu- og reiðhjólatengingar og þörfin fyrir bílinn minnkuð. Að auki fer minna land undir þétta byggð en dreifða og kostnaður sveitarfélagsins við að leggja götur og veitukerfi er minni.

Sjálft frumkvæðið og krafturinn bak við Akureyri í öndvegi og skilaboðin sem bárust á samráðsfundum og opnu þingi sýna svo ekki verður um villst að ofangreind sjónarmið um þéttingu byggðar í miðbænum eru Akureyringum ofarlega í huga.

Ekki verður fram hjá því litið að opnun verslunarmiðstöðvarinnar á Glerártorgi hafði afgerandi áhrif á þróun verslunar í miðbænum. Það var því eðlilegt að sú skoðun kæmi fram að tengja þyrfti betur Glerártorg við miðbæinn til þess að miðbærinn gæti að einhverju leyti notið góðs af nálægð við Glerártorgið. Forsendur heimsóknar á Glerártorg annars vegar og í miðbæinn hins vegar eru nokkuð ólíkar og óljóst hvort um verulega gangandi og hjólandi umferð yrði að ræða milli þessara staða. Þó er þörf fyrir góðar tengingar fyrir þá sem vilja ganga eða hjóla milli Glerárþorps og miðbæjar, eða lengra í átt að Innbænum. Á hinn bóginn kom fram áhugi á því að tengja hina aðlaðandi götumynd Strandgötunnar, sem er sólrík og vinaleg, betur við miðbæinn, ekki síst með fyrirhugað Menningarhús í huga. Til viðbótar þóttu hugmyndir um bryggjuhverfi á Oddeyrartanga athyglisverðar enda myndi það tengjast miðbænum vel og kalla á nærþjónustu í miðbæ, auk þess sem bryggjuhverfi eiga vaxandi vinsældum að fagna bæði hér á landi og erlendis.

Samkvæmt framansögðu má segja að miðbærinn sé í hugum Akureyringa meðfram Pollinum, frá Innbænum og Fjörunni, gegnum byggðina í nágrenni Ráðhústorgsins og eftir Strandgötunni þótt nauðsynlegt sé jafnframt að halda góðri tengingu við Glerártorgið.

Eitt af meginsérkennum Akureyrar er brekkan sem skilur láglendið við sjóinn frá íbúðarhverfunum sem ofar standa. Brekkan hefur margvísleg áhrif því hún aðgreinir miðbæjarsvæðið frá íbúðarhverfunum sem standa ofar, myndar sjónrænan bakgrunn fyrir miðbæjarsvæðið, skapar fjölbreytni í landslagi og er líka nokkur farartálmi í tengingum miðbæjarsvæðisins við aðra bæjarhluta. Fram kom á þinginu vilji til þess að gera meira úr jákvæðum áhrifum Brekkunnar en reyna jafnframt að minnka þá hindrun sem hún er, einkum fyrir fótgangendur og hjólreiðamenn. Þetta mætti gera með því að fjölga vel frágengnum og greiðfærum stígum um brekkuna, jafnvel með lyftu eða annarri hjálp fyrir þá sem erfiðara eiga með gang.

Að sama skapi komu fram óskir um að bæta göngu- og hjólreiðastíga milli bæjarhluta almennt og gjarnan út á fjölfarna staði í nágrenni bæjarins. Þetta væri kærkomið börnum og unglingum sem eiga oft erindi milli bæjarhluta til að sækja skóla, íþróttir og tómstundastarf. Sömuleiðis hefur reynslan sýnt, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, að slíkir stíga eru vinsælir til útiveru og heilsubótar fyrir alla aldurshópa.

Innbærinn, Fjaran og Lystigarðurinn

Þótt megináhersla þingsins hafi verið á miðbæinn bar Innbæinn einnig á góma, einkum út frá því sjónarhorni hvernig hann gæti tengst miðbænum og styrkt hann. Góð eining virðist vera um það að í Innbænum skuli umfram allt vernda hina gömlu bæjarmynd og tryggja að ný mannvirki væru í hógværu samræmi við gömlu húsin. Mikill áhugi er á góðri göngutengingu meðfram sjónum, allt frá Innbænum, út að höfninni, eftir Strandgötu og seinna meir fram með Oddeyrinni allri. Í slíkum stíg væri góð tenging miðbæjar og Innbæjar fyrst og fremst fólgin.

Lystigarðurinn er stolt Akureyringa og fram kom vilji til þess að hann skyti öngum víðar í bænum, bæði til þess að fegra bæinn og kynna Lystigarðinn sjálfan. Þannig fengi líka gamalgróinn áhugi Akureyringa á skrúðgarðyrkju þann sess sem honum ber. Dæmi um þetta má sjá fyrir neðan Sigurhæðir.

Grænt svæði sunnan Austurbrúar

Milli Hafnarstrætis og Drottningarbrautar, sunnan Austurbrúar, er opið grænt svæði sem skilur miðbæinn frá Fjörunni og Innbænum. Ekki kom fram mikill áhugi á byggingum á þessu svæði heldur frekar að halda því grænu og mynda þannig grænan suðurenda hins eiginlega miðbæjar. Þarna mætti þó útfæra hið græna umhverfi frekar enda er þarna aðeins gras núna.

Óbyggt svæði norðan Austurbrúar

Á svæðinu norðan Austurbrúar milli Hafnarstrætis og Drottningarbrautar er bílastæði og aðstaða fyrir rútubíla á nokkrum óbyggðum lóðum. Þarna hafa verið uppi hugmyndir um íbúðarbyggð og virðist góð sátt um að nýta svæðið þannig. Örstutt er yfir í göngugötu og Ráðhústorg og því myndi þétt íbúðarbyggð á þessum stað örugglega styrkja þjónustu og mannlíf í miðbænum. Húsin sem standa austanvert við Hafnarstræti snúa bakhlið að Drottningarbraut og þannig blasir við ófullgerð götumynd.

Götur við Ráðhústorg

Þátttakendur á opna þinginu virtust á einu máli um það að miðbærinn í grennd við Ráðhústorgið væri fremur óaðlaðandi. Ýmsar orsakir voru nefndar, þar á meðal grátt yfirbragð, sólarleysi í Hafnarstræti síðdegis vegna skugga, vindstrengur, auðar byggingar og slælegt viðhald í nokkrum tilfellum. Þarna blandast því saman ýmsar orsakir og stundum erfitt að skilja orsök frá afleiðingu enda er sampil þessara þátta flókið. Ljóst er að áhugi er fyrir því að láta einhverjar byggingar við Hafnarstræti og víðar víkja til þess að mynda götuumhverfi sem snýr betur við sólu og veitir meira skjól. Þannig mætti fjölga þeim suðurhliðum húsa sem gætu boðið upp á sólríkt og skjólsælt götulíf jafnframt því að opna fyrir fleiri þvertengingar milli Hafnarstrætis og hafnarinnar.

Þátttakendum þótti almennt miður að ekki væri meira hafnarlíf en raun ber vitni á hafnarsvæðinu sem afmarkast af Drottningarbraut og Strandgötu. Smábátum hefur verið fundinn staður á iðnaðar- og hafnarsvæði norðar og úr tengslum við miðbæinn. Einhverjir skemmtibátar eru hafðir við Höfnersbryggju enda mun vera of lygnt í höfninni fyrir skútur án hjálparvélar. Á hinn bóginn er auðvelt að benda á fjölmörg dæmi um það í öðrum hafnarbæjum hvernig lífið við höfnina er nátengt miðbæ þannig að hvort styrkir annað. Þá eru forsendurnar ýmist atvinnustarfsemi í fiskveiðum og skoðunarferðum, hrein afþreying og siglingaíþróttir eða allt þetta í bland. Í öllu falli virðist hér vera tækifæri sem Akureyringa langar til að nýta betur.

Eins og miðbæjarsvæðið er núna myndar bílstæði austan Skipagötu nokkra fjarlægð milli Hafnarstrætisins og hafnarinnar. Hugmyndir hafa verið uppi um að byggja þarna íbúðarhús og hafa þá bílastæði niðurgrafin, verslun og þjónustu á jarðhæð en íbúðir ofar. Slík íbúðarbyggð myndi skapa nýja götumynd við Drottningarbraut og tengja miðbæinn höfninni. Ætla má að íbúðir á þessum stað gætu verið eftirsóttar vegna útsýnisins yfir Pollinn og höfnina en umferð um Drottningarbraut er ekki svo mikil að af henni hljótist verulegt ónæði. Að sama skapi ætti að vera auðvelt að styrkja göngutengingar yfir Drottningarbrautina, hugsanlega með upphækkuðum gangbrautum, takmörkunum á umferðarhraða, göngubrú eða öðrum slíkum ráðum.

Fleiri reitir í nágrenni Ráðhústorgsins koma til greina fyrir byggðaþéttingu í miðbænum, t.d. Sjallareiturinn og ýmsar auðar lóðir. Dreift eignarhald á lóðum og húseignum flækir málið og getur tafið uppbyggingu en í nokkrum mæli hefur Akureyrarbær keypt falboðin hús. Þar sem byggingarreitir eru eðlilega fremur litlir hafa komið fram hugmyndir um háar byggingar, „turna”, sem jafnvel myndu gnæfa yfir nálæga byggð. Allmargir töldu slíkar byggingar góðan kost til að ná háum þéttleika en þó voru þeir töluvert fleiri á þinginu sem vildu fara varlega og gæta þess að nýbyggingar röskuðu ekki þeirri bæjarmynd sem Akureyri er þekkt fyrir.
Skátagilið var oft nefnt og þá helst þannig að það væri ástæða til að halda því grænu en fá því eitthvert skilgreint hlutverk með tilheyrandi umbúnaði, t.d. sem leiksvæði, áningarstaður eða skrúðgarður. Þannig myndi það festast í sessi sem hluti af miðbænum og styrkja hann með hlutverki sínu.

Íþróttavöllurinn

Mikil umræða hefur verið undanfarið á Akureyri um framtíð Akureyrarvallar. Ljóst er að taka þarf afgerandi ákvarðanir um uppbyggingu íþróttaaðstöðu vegna landsmóts sem haldið verður á Akureyri árið 2009. Völlurinn uppfyllir ekki í núverandi mynd þær kröfur sem slíkt mótshald gerir. Ennfremur er völlurinn nokkuð aðþrengdur milli Glerárgötu og Brekkunnar enda er aðeins rúmur metri milli akbrautarinnar og hlaupabrautarinnar þar sem styst er. Áhugi hefur verið á því að nýta völlinn fyrir íbúðarbyggð eða matvöruverslun ef svo færi að íþróttaaðstaða yrði byggð upp annars staðar. Einkum er horft til félagssvæða KA og Þórs í þessu sambandi. Ekki verður gerð grein fyrir möguleikum í uppbyggingu íþróttaaðstöðu hér en sú skoðun kom nokkuð glöggt fram að íþróttavallarsvæðið ætti að vera a.m.k. að hluta grænt áfram og þá gjarnan með einhverskonar afþreyingu eins og t.d. fjölskyldugarð. Íþróttavallarsvæðið er alls rúmir 3 hektarar og því má auðveldlega koma þar fyrir fleiri en einni notkun, jafnvel gæti þar verið allt saman, fjölskyldugarður, matvöruverslun og íbúðir.

Menningarhús

Haldin var samkeppni um hönnun Menningarhúss á Akureyri og kynnti dómnefnd niðurstöður í ágúst 2004. Akureyringar vænta mikils af Menningarhúsinu og staðsetning þess er vel til þess fallin að styrkja miðbæinn. Tilkoma hússins mun auka þörf fyrir góðar göngutengingar yfir Glerárgötu þrátt fyrir umferð þar og mun slík tenging þjóna Strandgötunni allri. Ekki er ljóst hvenær framkvæmdum við Menningarhús lýkur enda þarf að fullvinna verðlaunahugmyndina áður en framkvæmdir geta hafist.

Matvöruverslun

Mikil áhersla var lögð á það að í miðbænum væri matvöruverslun sem gæti haft mikilvægt aðdráttarafl fyrir fólk og aðrar verslanir. Ljóst er að eigendur Hagkaupsverslunarinnar á Oddeyrinni vilja færa þá verslun nær miðbænum en henni hefur ekki verið valinn endanlegur staður. Þrír staðir hafa helst komið til greina, annars vegar svæði Íþróttavallarins, ef hann víkur, eða þá spilda út frá honum milli Brekkugötu og Hólabrautar, eða í þriðja lagi óbyggður reitur milli Skipagötu og Glerárgötu.

Til þess að varpa ljósi á áhrif þessara staðsetninga má skoða hvernig verslun annars vegar og menningar- og listastarfsemi hins vegar dreifist um miðbæinn. Á myndunum hér fyrir neðan er menningar- og listastarfsemi sýnd með rauðum lit en verslunin með fjólubláum. Íbúðarbyggð er sýnd með bláum lit og opinber þjónusta með gulum. Rétt er að taka skýrt fram að útlínur óbyggðra húsa sem sýnd eru á myndunum eru eingöngu til skýringar og tengjast á engan sérstakan hátt endanlegum útlínum.
Fyrsta myndin sýnir hvernig dreifingin er núna án verslunar. Menningar- og listastarfsemi er í Listagilinu og grennd við það auk þess sem væntanlegt Menningarhús við Strandgötu er áberandi.

Með stórri matvöruverslun á Skipagötureit má búast við að miðja verslunar verði þar og þá með smærri verslanir umhverfis. Menningar- og listastarfsemi er þá beggja vegna og bæði verslun og menningu er þjappað í kjarna miðbæjarins. Nyrðri endi miðbæjarins hefur þá ekki eins skýrt hlutverk og skapar önnur tækifæri til þróunar og uppbyggingar til lengri tíma litið.

Ef stórri matvöruverslun er komið fyrir á íþróttavallarsvæðinu og Skipagötureiturinn nýttur fyrir íbúðir eingöngu færist þungamiðja verslunar norðar. Búast má við því að sérverslanir og þjónusta dafni best í grennd við matvöruverslunina en í suðurhluta miðbæjar verði þungamiðja lista- og menningarstarfsemi.

Tengingar og göturými

Þátttakendur kvörtuðu ekki aðeins um skugga og vindstrengi heldur viðruðu líka hugmyndir um að leysa mætti málið að einhverju leyti ef takast mætti að skapa rými, einkum milli Skipagötu og Hafnarstrætis, sem sneru þvert á þessar götur. Slík rými gætu notið síðdegissólar og veitt bæði aðgang og sjóntengingu við hafnarsvæðið og Pollinn. Til þess að skapa rými af þessu tagi þarf hugsanlega að fækka húsum og bæta ásýnd þeirra húshliða sem snúa að rýminu en hafa áður verið huldar.

Rétt er að ítreka að útlínur óbyggðra húsa sem sýndar eru á myndunum hér fyrir ofan eru aðeins ætlaðar til útskýringar en tengjast á engan hátt þeim húsum sem þarna kunna að verða síðar.